است در هيچ‌جا سخن از زبان پهلوى نيست . ( اين نسخهء عربى كليله و دمنه به وسيلهء خاورشناس فرانسوى « سيلوستر دوساسى » در زمان پادشاهى لوى سيزدهم در پاريس چاپ شده ) . در « باب بعثه برزويه » در وصف كسى كه بايد براى آوردن كتاب به هند فرستاده شود چنين آمده : « امّا كاتبا نحريرا او طبيبا فيلسوفا ماهرا . قد ادّبته التجارب عارفا بلسان الفارسيه خبيرا باللغه الهنديه » « 1 » يعنى : يا نويسنده‌اى توانا و يا پزشكى فيلسوف و ماهر و باتجربه كه زبان فارسى بداند و به زبان هندى آگاه باشد » . و در باب « عرض الكتاب لعبد الله بن المقفع » كه خود ابن مقفع از ترجمهء آن به عربى سخن مىگويد اين عبارت خوانده مىشود : « قال عبد الله بن المقفع ، لما رايت اهل فارس قد فسرّوا هذا الكتاب من الهنديه الى اللغة الفارسيه » « 2 » يعنى عبد الله بن مقفع گفت : من چون مردم فارس ( ايران ) را ديدم كه اين كتاب را از هندى به زبان فارسى درآورده‌اند . . . و ابن نديم هم در شرح حال ابن مقفع در جائى كه از ترجمه‌هاى او از فارسى به عربى ياد كرده و كليله و دمنه را هم جزء آنها شمرده دربارهء او گفته : « و كان احد النقله من اللسان الفارسى الى العربى مضطلعا باللغتين فصيحا بهما » « 3 » يعنى او يكى از ناقلان آثار از زبان فارسى به عربى بود كه در هر دو زبان دستى توانا داشت و به هر دو زبان فصيح بود . ابن مقفع به جز كتاب كليله و دمنه كه از زبان هندى ترجمه شده بود كتابهاى ديگرى را هم كه در قديم يعنى پيش از اسلام در طب و منطق به فارسى ترجمه شده بود از زبان فارسى به عربى برگردانده بود . عبارت ابن نديم در اين باره چنين است : « و قد كانت الفرس نقلت فى القديم شيئا من كتب المنطق و الطب الى اللغة الفارسيه فنقل ذلك الى العربى عبد الله بن المقفع و غيره » « 4 » يعنى ايرانيان

--> ( 1 ) . كليله و دمنه ، چاپ دار الكتب العلميّه بيروت ، ص 41 - 42 . ( 2 ) . كليله و دمنه ، چاپ دار الكتب العلميّه بيروت ، ص 84 . ( 3 ) . الفهرست ، ص 118 . ( 4 ) . الفهرست ، ص 242 .